Zakonom o radu definišu se i uređuju pitanja prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, uređuju se ovim zakonom i posebnim zakonom, u skladu sa ratifikovanim međunarodnim konvencijama. Pored zakona o radu Prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa uređuju se i kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu, a pravilnikom o radu, odnosno ugovorom o radu – samo kada je to ovim zakonom određeno.
Shodno zakonu, kolektivnim ugovorom uređuju se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, postupak izmena i dopuna kolektivnog ugovora, međusobni odnosi učesnika kolektivnog ugovora i druga pitanja od značaja za zaposlenog i poslodavca.
Kolektivni ugovor zaključuje se u pisanom obliku. Kolektivni ugovor se zaključuje na period do tri godine.
Vrste kolektivnog ugovora:
- opšti,
- poseban,
- kod poslodavca.
Opšti kolektivni ugovor zaključuju reprezentativno udruženje poslodavaca i reprezentativni sindikat osnovani za teritoriju Republike Srbije. Opšti kolektivni ugovor i poseban kolektivni ugovor za određenu granu, grupu, podgrupu ili delatnost, dok se poseban kolektivni ugovor zaključuje se za teritoriju jedinice teritorijalne autonomije ili lokalne samouprave. Poseban kolektivni ugovor zaključuju reprezentativno udruženje poslodavaca i reprezentativni sindikat osnovani za granu, grupu, podgrupu ili delatnost. A kod posebnog kolektivnog ugovora to su reprezentativna udruženja poslodavaca i reprezentativni sindikat osnovani za teritorijalnu jedinicu za koju se zaključuje kolektivni ugovor. Kolektivni ugovor kod poslodavca za javna preduzeća, društva kapitala čiji je osnivač javno preduzeće i javne službe zaključuju osnivač, odnosno organ koji on ovlasti, reprezentativni sindikat kod poslodavca i poslodavac. U ime poslodavca kolektivni ugovor potpisuje lice ovlašćeno za zastupanje poslodavca. Kolektivni ugovor kod poslodavca, koje nije javno preduzeće, zaključuju poslodavac i reprezentativni sindikat kod poslodavca. U ime poslodavca kolektivni ugovor potpisuje lice ovlašćeno za zastupanje poslodavca. Kolektivni ugovor kod poslodavca obavezuje i zaposlene kod poslodavca koji nisu članovi sindikata – potpisnika kolektivnog ugovora.
Kolektivni ugovor mora biti takav da ne može dati manja prava zaposlenom u odnosu na zakonom propisane uslove po svim pitanjima. Kolektivni ugovor se zaključuje između sindikata i poslodavca (ili udruženja poslodavaca). Kolektivni ugovor ima za cilj je da detaljnije uredi prava koja su u zakonu propisana uopšteno, što znači da kolektivni ugovor može samo da poboljša, a ne da pogorša položaj zaposlenih u odnosu na zakon.
Sadržaj kolektivnog ugovora:
- uslove rada za zaposlene (radno vreme, odmore, odsustva, prekovremeni rad, noćni rad, dežurstva);
- visinu zarade, dodatke i naknade za zaposlene (uvećanja za minuli rad, rad praznikom, regres, topli obrok, naknade troškova);
- uslove i postupak zapošljavanja, prestanka radnog odnosa, disciplinske odgovornosti;
- mere zaštite na radu i zdravstvene zaštite zaposlenih u skladu sa zakonom i posebno propisanim uslovima;
- socijalnu sigurnost zaposlenih, posebno pomoć u slučaju bolesti, invaliditeta ili smrti;
- prava sindikata i ulogu reprezentativnih sindikata u preduzeću;
- način rešavanja kolektivnih i individualnih radnih sporova (učešće sindikata, pregovori, medijacija);
- druga pitanja važna za položaj zaposlenih i rad poslodavca shodno delatnosti, ako nisu u suprotnosti sa zakonom.
Kod pisanja kolektivnog ugovora, bio on opšti, poseban ili kod poslodavca veliku pravnu pomoć može pružiti advokat za radno pravo. Advokat za radno pravo priprema i izrađuje kolektivni ugovor (pisanje teksta ugovora, vodi računa da bude usklađen sa zakonom i da precizno definiše prava i obaveze svih strana). Advokat za radno pravo vrši i pravno savetovanje tokom pregovora (pruža pomoć sindikatima i poslodavcima kako bi razumeli pravne posledice predloženih odredbi kolektivnog ugovora). Advokat za radno pravo može biti deo pregovaračkog tima, zastupajući interese klijenta i tražeći kompromis koji je zakonit i održiv. Nakon potpisivanja kolektivnog ugovora, advokat za radno pravo pomaže u tumačenju pojedinih odredbi i njihovoj pravilnoj primeni u praksi. Ukoliko dođe do spora oko primene kolektivnog ugovora, advokat za radno pravo zastupa klijenta pred sudom ili arbitražom.
