Zakonsko izdržavanje se definiše kao obligacija između zakonom određenih poverilaca i zakonom određenih dužnika. Zakonsko izdržavanje je jedno od centralnih pitanja u vezi sa porodičnim odnosima.
Prema Porodičnom zakonu se reguliše, između ostalog i izdržavanje maloletnog deteta od strane roditelja, kao i izdržavanje roditelja od strane deteta.
Zakonsko izdržavanje ili alimentacija je određeni novčani iznos koji plaća dužnik izdržavanja (jedan od roditelja) u korist poverioca izdržavanja (drugog roditelja kome je povereno dete radi samostalnog vršenja roditeljskog prava) radi zadovoljenja njegovih potreba (egzistencijalnih potreba deteta) u skladu sa Porodičnim zakonom.
Alimentacija se određuje sudskom presudom povodom tužbe za razvod braka, ili tužbe za vršenje roditeljskog prava i predstavlja jedno od osnovnih postulata zaštite prava deteta.
Alimentacija se, prema Porodičnom zakonu, određuje tokom razvoda braka, bilo sporazumnog razvoda braka ili razvoda braka po tužbi. Kod sporazumnog razvoda braka roditelji sporazumno postižu saglasnost oko visine alimentacije, pri čemu sud u konačnom procenjuje da li je takav sporazum o visini alimentacije u najboljem interesu deteta. U slučaju razvoda braka po tužbi, sud u okviru presude o razvodu određuje visinu alimentacije.
Alimentaciju isplaćuje roditelj koji ne vrši roditeljsko pravo, onaj roditelj kome dete nije povereno na čuvanje i vaspitanje. I u slučaju lišenja roditeljskog prava, roditelj koji je lišen roditeljskog prava je u obavezi plaćanja alimentacije. U slučaju invaliditeta ili drugog drastičnog zdravstvenog problema roditelja razmatra se oslobođenje od plaćanja alimentacije koja bi tada prešla na druge srodnike deteta. Alimentaciju prima (na račun ili u gotovini) roditelj koji samostalno vrši roditeljsko pravo. Izuzetak je plaćanje alimentacije neposredno detetu u slučaju izdržavanja punoletnog deteta koje može da ostvari pravo na alimentaciju do svoje 26. godine, ukoliko je na redovnom školovanju.
Prema zakonu, alimentacija se određuje u rasponu od 15% do 50% od primanja roditelja koji je obavezan na njeno plaćanje. Prema Porodičnom zakonu se određuje minimalna sumu izdržavanja, odnosno naknadu za hranjenike koju utvrđuje ministarstvo nadležno za porodičnu zaštitu. Minimalna suma predstavlja minimum ispod koga ne bi trebalo da se određuje alimentacija, nezavisno od prihoda roditelja.
Kriterijumi za određivanje visine alimentacije:
• mogućnost roditelja (prihodi, imovina, mogućnost zaposlenja, životni standard roditelja, izdržavanje drugih lica),
• potrebe deteta (godina starosti, zdravlja, obrazovanja, imovine).
Tokom vremena i odrastanja deteta, menjaju se i njegove potrebe, ali i mogućnosti roditelja koji plaća alimentaciju. U skladu sa tim, odluka o alimentaciji uvek može da se promeni sudskim putem, ukoliko se dokaže i promena okolnosti.
Obaveza plaćanja alimentacije počinje od trenutka sporazumnog razvoda ili podnošenja tužbe za razvod.
Ukoliko se ne postupi u skladu sa navedenim, postoji pravni institut – faktički regres. Faktički regres predstavlja pravni institut koji omogućava novčanu kompenzaciju za roditelja koji je samostalno (ili pretežno) izdržavao dete i pre razvoda braka. U navedenom slučaju, roditelj koji je izdržavao dete podnosi tužbu protiv drugog roditelja u svoje ime, a ne u ime deteta.
Neplaćanje alimentacije je zakonom kažnjivo i ima tretman krivičnog dela. Kako je zaštita prava deteta neprikosnovena i da bi bila nezavisna od eventualne imovine koju (ne)poseduje roditelj koji izbegava plaćanje alimentacije, zakon propisuje da je neplaćanje krivično delo za koje može da se izrekne kazna zatvora do tri godine.
