Kod prava preče kupovine se razlikuje pravo preče kupovine po osnovu ugovora (ugovorno pravo preče kupovine) i zakonsko pravo preče kupovine.
Ugovorno pravo preče kupovine nastaje izjavom volje za slučaj smrti (pravo preče kupovine na osnovu testamenta)
ili šire gledano jednostranom izjavom volje.
1. Zakonsko pravo preče kupovine
Zakonsko pravo preče kupovine nastaje kada sopstvenik vrši prodaju i to pre sklapanja ugovora o prodaji. Predmet prodaje se mora, prema zakonu, prvo ponuditi licima koje imaju prvenstvo kupovine odnosno preče pravo kupovine.
Zakonsko pravo preče kupovine se javlja kod prodaje poljoprivrednog zemljišta (pravo preče kupovine imaju poljoprivredne organizacije, opštine, vlasnik susednog poljoprivrednog zemljišta), prodaje šume (pravo preče kupovine imaju organizacije koja upravljaju šumom, potom opština), prodaje poslovnog prostora i zemljišta u građevinskom području (prva ponuda je opština), prodaje stana (pravo preče kupovine ima suvlasnik, imalac stanarskog prava, opština). Supružnik ima preče pravo kupovine kada se u izvršnom postupku prodaju stvari koje su prilikom deobe pripale drugom suprugu.
2. Ugovorno pravo preče kupovine
Ugovorno pravo preče kupovine nastaje saglasnošću volja ugovornih strana. Osnov ovog vida prava preče kupovine je ugovor o pravu preče kupovine.
Ugovor o pravu preče kupovine nastaje iz sporedne pogodbe koja se predviđa uz ugovor o prodaji. Ugovor o pravu preče kupovine podrazumeva da se u slučaju nameravane prodaje predmet prodaje prvo ponudi prodavcu po ceni i pod uslovima pod kojima kupac namerava da je izvrši prodaju trećem licu.
Osnovne razlike između ugovornog i zakonskog prava preče kupovine su prisutne u pogledu:
– mogućnosti suprotstavljanja prava preče kupovine trećim licima (kod zakonskog prava preče kupovine se može suprotstaviti trećem licu bez obzira na savesnost, dok se ugovorno pravo preče kupovine može suprotstaviti samo ako je kupac bio nesavestan),
– zahtevanja od trećeg lica da se prodata stvar ustupi njemu (ali samo ako je treće lice bilo nesavesno, a ukoliko je savesno, nosilac prava preče kupovina ima pravo da zahteva naknadu štete od svog saugovornika),
– osnova prenosivosti (zakonsko pravo preče kupovine se ne može prenositi pravnim poslom među živim licima, niti se može nasleđivati).
