Skip to main content

Porodičnim zakonom je precizno definisano šta se smatra roditeljskim pravom: “Roditeljsko pravo izvedeno je iz dužnosti roditelja i postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta.” Kada roditelji žive u bračnoj zajednici odnosno vode zajednički život, roditelji roditeljsko pravo vrše zajednički i sporazumno. Roditeljsko pravo se vrši zajednički i sporazumno i kada roditelji ne žive zajedno ako zaključe sporazum o zajedničkom vršenju roditeljskog prava, pri čemu sud procenjuje da li je taj sporazum u najboljem interesu deteta. Jedan roditelj može sam da vrši roditeljsko pravo kada je drugi roditelj nepoznat, ili je umro, ili je potpuno lišen roditeljskog prava odnosno poslovne sposobnosti.

Roditelj, koji zloupotrebljava prava ili grubo zanemaruje dužnosti iz sadržine roditeljskog prava po Porodičnom zakonu,

može biti potpuno lišen roditeljskog prava.

Potpuno lišenje roditeljskog prava je zakonska, najteža porodičnopravna sankcija, koja se preduzima prema jednom ili oba roditelja u cilju zaštite prava i najboljeg interesa deteta. Kod potpunog lišenja roditeljskog prava, roditelju ili roditeljima se u potpunosti oduzima roditeljsko pravo, a ne samo pojedina prava i dužnosti koje ima kao roditelj. Kako je ova mera najteža sankcija u pogledu onemogućavanja vršenja roditeljskog prava, njeno donošenje je u nadležnosti suda. Postupak za potpuno lišenje roditeljskog prava može da vodi pred sudom advokat za porodično pravo.

Potpuno lišenje roditeljskog prava se vrši kada postoji:
1. zloupotreba roditeljskog prava,
2. grubo zanemarivanje dužnosti iz sadržine roditeljskih prava.

Zloupotreba roditeljskog prava

Zloupotreba roditeljskog prava postoji kada roditelj(i) svoje roditeljsko pravo ne vrše u najboljem interesu deteta, već na štetu deteta i to do te mere da se ugrožavaju fizički i psihički razvoj deteta. Zloupotreba roditeljskog prava se smatra jednim od najgrubljeg oblika kršenja prava deteta. Kada je prisutna zloupotreba roditeljskog prava, izriče se porodičnopravna sankcija od strane suda – potpuno lišenje roditeljskog prava. Pored potpunog lišenja roditeljskog prava, roditelju ili roditeljima se može dodatno izreći i krivična sankcija kada postoji zloupotreba roditeljskog prava.

Primeri postojanja zloupotrebe roditeljskog prava:
– fizičko, seksualno ili emocionalno zlostavlja deteta,
– izrabljivanje deteta sileći ga na preterani rad ili na rad koji ugrožava moral, zdravlje ili obrazovanje deteta, odnosno na rad koji je zabranjen zakonom,
– podsticanje deteta na vršenje krivičnih dela,
– navikavanje deteta na odavanje rđavim sklonostima,
– na drugi način zloupotrebljavanje prava iz sadržine roditeljskog prava prema Porodičnom zakonu.

Grubo zanemarivanje dužnosti iz sadržine roditeljskih prava

Grubo zanemarivanje dužnosti roditeljskih prava je po svojoj suštini nevršenje roditeljskog prava. Zbog grubog zanemarivanja dužnosti iz sadržine roditeljskih prava sud roditelju ili roditeljima izriče porodičnopravnu sankciju – potpuno lišenje roditeljskog prava, a po potrebi i krivičnopravnu sankciju.

Grubo zanemarivanje dužnosti iz sadržine roditeljskog prava od strane roditelja je prisutno ako roditelj(i):
– napuste dete,
– uopšte se ne stara o detetu,
– izbegava da izdržava dete ili da održava lične odnose sa detetom sa kojim ne živi,
– sprečava održavanje ličnih odnosa deteta i roditelja sa kojim ono ne živi,
– namerno i neopravdano izbegava da stvori uslove za zajednički život sa detetom koje se nalazi u ustanovi socijalne zaštite za smeštaj korisnika,
– na drugi način grubo zanemaruje dužnosti iz sadržine roditeljskog prava.

Potpuno lišenje roditeljskog prava se rešava sudskim putem. Postupak za potpuno lišenje roditeljskog prava se pokreće tužbom deteta, drugog roditelja, javnog tužioca i organa starateljstva ili angažovanjem advokata za porodično pravo. Postupak za potpuno lišenje roditeljskog prava spada u naročito hitne postupke, te je neophodno da organ starateljstva i javni tužilac ili advokat za porodično pravo pokrenu postupak čim saznaju da postoje razlozi za potpuno lišenje roditeljskog prava. Zakonom je propisano da sve dečije, zdravstvene, obrazovne ustanove, ustanove socijalne zaštite ili građani imaju pravo ali i obavezu da obaveste nadležne organe o postojanju razloga za potpuno lišenje roditeljskog prava odnosno kada je prisutna zloupotreba roditeljskog prava ili grubo zanemarivanje dužnosti iz sadržine roditeljskih prava. Sud je dužan da, po pokretanju postupka odnosno podnošenja tužbe od strane advokata za porodično pravo, zakaže prvo ročište u roku od 8 dana od dana kada je tužba primljena, a drugostepeni sud da donese odluku u roku od 15 dana od dana kada mu je dostavljena žalba. Odluka o potpunom lišenju roditeljskog prava se donosi isključivo u parničnom postupku, gde je nadležan sud opšte mesne nadležnosti, a ako tužbu podnosi dete, mesno će biti nadležan onaj sud na čijem području dete ima prebivalište, odnosno boravište. U postupku potpunog lišenja roditeljskog prava, sud je po zakonu dužan da se rukovodi najboljim interesima deteta, te da detetu postavi privremenog zastupnika ako dete nije zastupano na odgovarajući način od strane roditelja. U sudskom postupku potpunog lišenja roditeljskog prava se primenjuje istražno načelo, a zastupanje na sudu može biti povereno advokatu za porodično pravo.

Pravosnažna sudska odluka o potpunom lišenju roditeljskog prava ima sledeća pravna dejstva:
– roditelj se lišava svih prava i dužnosti iz sadržine roditeljskog prava, osim obaveze izdržavanja,
– roditeljskog prava može biti lišen samo jedan roditelj ili oba roditelja,
– roditelj može biti lišen roditeljskog prava samo prema jednom detetu ili prema svoj deci,
– od roditelja se ne traži saglasnost za usvojenje deteta u pogledu koga je lišen roditeljskog prava,
– detetu se postavlja staratelj ako su oba roditelja potpuno lišena roditeljskog prava,
– roditeljsko pravo će vršiti drugi roditelj ako je samo jedan roditelj lišen roditeljskog prava.